Bạn đã thử đủ cách mà vẫn đau, và vì sao đó không phải lỗi của bạn

Vỉ thuốc giảm đau uống dở nằm trong túi xách. Miếng cao dán còn hằn vệt trên lưng áo. Hộp thực phẩm chức năng bổ khớp gần triệu bạc để trong ngăn tủ, cạnh tờ hoá đơn châm cứu tuần trước. Vậy mà sáng nay ngủ dậy, vai gáy vẫn đau y như cũ.

Nếu bạn đang gật đầu, tôi hiểu. Bạn thử hết cách người ta mách, tốn không ít tiền, mà cơn đau cứ đi rồi lại về. Rồi bạn tự trách mình chọn sai, mua nhầm, cả tin. Tôi xin nói thẳng: đó không phải lỗi của bạn.

Lỗi nằm ở chỗ hầu hết những cách bạn đã thử, thuốc, cao dán, xoa bóp, đều chỉ làm một việc là chặn cơn đau cho qua ngày. Chúng không hề đụng tới cái gốc sinh ra đau. Đỡ rồi đau lại là chuyện đương nhiên, không phải vì bạn kém. Chưa ai ngồi xuống chỉ cho bạn rạch ròi cách nào chỉ dịu tạm, cách nào mới chữa vào gốc. Người bán hàng thường lờ đi ranh giới đó, vì nói ra thì khó bán.

Bài này tôi sẽ chấm thẳng từng cách chữa đau xương khớp mà người Việt hay dùng, được gì và dở gì, không giấu. Tôi không bán thần dược, không dìm cách này để đẩy cách kia. Tôi cũng từng nằm trên bàn mổ, từng là người bệnh như bạn, nên tôi nói với bạn đúng như nói với người nhà mình.

Bài viết mang tính chia sẻ chuyên môn để bạn tham khảo, không thay được một lần bác sĩ khám trực tiếp khi cần.

Cây thước duy nhất: chữa gốc hay chỉ chặn triệu chứng?

Trước khi tôi chấm bất kỳ cách nào, bạn cần cầm theo đúng một cây thước. Chỉ một thôi, nhưng nó soi gần hết mọi thứ: cách này đang chữa gốc, hay chỉ chặn triệu chứng?

Chặn triệu chứng là làm dịu cơn đau tạm thời. Cứ hình dung trong nhà có đám cháy, chuông báo cháy kêu inh ỏi, bạn với tay tắt cái chuông cho đỡ chói tai. Dễ chịu ngay. Nhưng ngọn lửa vẫn cháy. Cơn đau xương khớp cũng thế, tắt được tiếng chuông không có nghĩa là đã dập được lửa.

Chữa gốc thì ngược lại. Nó đi tìm chỗ đang cháy để dập, xử lý cái nguyên nhân làm bạn đau, để lần sau đỡ đau bền hơn. Chậm hơn, nhọc hơn, nhưng đó mới là dập lửa thật.

Tôi nói thẳng điều này cho công bằng: cả hai đều có chỗ đứng, không cái nào xấu. Lúc đau cấp dữ dội, tắt được tiếng chuông để đi lại, ăn ngủ được qua ngày là việc phải làm, tôi không bao giờ gạt bỏ nó. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ bạn có biết mình đang đổ tiền và bỏ công cho cái nào hay không. Tôi gặp nhiều người tiêu cả năm trời vào nhóm chặn triệu chứng mà cứ ngỡ mình đang chữa gốc, rồi ngồi thắc mắc sao chữa mãi không khỏi. Thương lắm, mà cũng tiếc.

Cũng xin nói trước, chẳng có cách nào vô địch mà đứng được một mình. Nên với từng phương pháp phía dưới, tôi soi qua đúng bốn câu: nó là gì, được gì và hợp lúc nào, hạn chế hay rủi ro ra sao, rồi chấm thẳng, chữa gốc hay chỉ đỡ tạm. Bạn cứ bám bốn câu đó mà đi cùng tôi.

Nhóm chặn triệu chứng: thuốc giảm đau, miếng dán, cao nóng, dầu xoa

Nhóm này quen mặt nhất. Nhà ai cũng có một hộp trong tủ. Và tôi không định chê chúng.

Đầu tiên là thuốc giảm đau, kháng viêm. Bạn hay nghe tên paracetamol, hoặc nhóm NSAID (thuốc giảm đau chống viêm không phải corticoid). Cái được của chúng rõ ràng: cắt cơn nhanh. Khi bạn đau cấp dữ dội, đau đến mức không cúi được, không xoay cổ được, đêm trằn trọc không ngủ nổi, thì một liều thuốc đúng giúp bạn sinh hoạt lại được. Lúc ấy thuốc là bạn tốt, tôi vẫn kê cho bệnh nhân của mình.

Nhưng đây là chỗ tôi phải nói thẳng. Thuốc chỉ chặn triệu chứng, nó không sửa cái nguyên nhân khiến bạn đau. Uống dăm ba hôm cho qua cơn thì được. Uống dài ngày, uống theo thói quen, hại dạ dày, hại thận, hại gan, ảnh hưởng cả tim mạch. Người sẵn bệnh nền càng phải giữ mình, phải có bác sĩ dặn liều, đừng tự ý kéo dài. Tôi chấm nhóm này một chữ: cầu cứu. Cầu cứu lúc cấp, không phải chỗ để bạn dựa vào cả năm.

Tiếp đến là miếng dán, cao nóng, dầu xoa. Tiện, rẻ, làm ấm hoặc tê ngay chỗ đau nên dễ chịu tức thì. Dùng thì chẳng sai.

Chỉ có điều cái dễ chịu ấy trôi rất nhanh, và nó không chạm được vào gốc. Điều tôi lo hơn là nó dễ thành thói quen "dán cho qua", dán riết rồi chủ quan, quên mất bệnh vẫn nằm im đó chờ. Da mỏng nhạy cảm có khi còn đỏ rát, kích ứng. Tôi chấm: chặn triệu chứng thuần tuý.

Tôi không bảo bạn bỏ mấy cách này. Chúng giúp bạn sống được qua ngày đau, điều đó có giá trị thật. Chỉ xin bạn nhớ giùm tôi một câu: đừng nhầm làm dịu cơn đau với chữa khỏi.

Vùng xám: xoa bóp, bấm huyệt, châm cứu và thuốc đông y

Có một nhóm cách chữa khó chấm hơn hẳn. Nó không hẳn chỉ đỡ tạm, nhưng cũng chưa phải chữa gốc. Tôi hay gọi là vùng xám. Nó giúp thật đấy, nhưng đứng một mình thì không đưa bạn đi xa được.

Trước hết là xoa bóp, bấm huyệt, massage. Cái được thì rõ ràng. Khi cơ vai gáy hay lưng đang co cứng, một đôi tay có nghề day đúng chỗ giúp cơ giãn ra, máu lưu thông tốt hơn, người nhẹ hẳn đi. Dễ chịu thật chứ không phải bạn tự huyễn hoặc. Nhưng đây đúng là chỗ nhiều người nhầm. Buổi massage chỉ giữ được vài hôm, nếu về nhà bạn vẫn ngồi vẹo lưng cả ngày, vẫn ngại đứng dậy đi lại. Cơ lại co, lại đau, lại đi day tiếp. Thành cái vòng không có lối ra. Và một điều tôi phải dặn thật kỹ. Tuyệt đối đừng để ai nắn hay giật mạnh cột sống khi bạn đang có dấu hiệu bất thường như đau lan xuống chân, tê bì, yếu chân. Lúc ấy một cú giật sai có thể đẩy bệnh nặng thêm. Nhóm này tôi chấm là hỗ trợ tốt, nhưng vẫn chỉ đỡ tạm nếu bạn không đồng thời sửa cái gốc.

Kế đến là châm cứu và đông y. Đây là hướng có truyền thống lâu đời, và một số người thấy giảm đau, thư giãn thật sau khi làm. Tôi tôn trọng điều đó. Nhưng có hai chuyện tôi không giấu bạn. Một, phải chọn thầy có chuyên môn, cơ sở tử tế, và nó không thay được việc đi khám khi bạn đã có dấu hiệu nặng. Hai, đây là chỗ dễ mất tiền oan và mất cả sức khoẻ nhất. Nhiều thang thuốc "gia truyền" quảng cáo uống vào khỏi ngay thực chất bị trộn lén tân dược, thường là corticoid (một loại kháng viêm mạnh). Uống thấy đỡ nhanh nên tưởng thần dược, nhưng nó âm thầm bào mòn gan, thận, dạ dày. Tôi gặp không ít người phải vào viện vì thứ này. Đông y tôi chấm có thể hỗ trợ, nhưng phải chọn nơi tử tế, và đừng bao giờ vì nó mà bỏ qua chẩn đoán của bác sĩ.

Thực phẩm chức năng bổ khớp có thật sự tái tạo sụn?

Đây là chỗ tôi thấy người bệnh mất tiền oan nhiều nhất. Cái hộp gần triệu bạc để trong ngăn tủ, rất có thể nó nằm ở đây.

Tôi nói về nhóm hay được nhắc: glucosamine, collagen (một loại chất đạm cấu trúc), canxi, dầu cá (nguồn omega-3). Bạn cứ hình dung đây là nhóm hoạt chất bổ sung. Tôi không gọi tên hãng nào cả, vì vấn đề không nằm ở cái tên trên vỏ hộp.

Được cái gì? Có chứ. Ở một số người, chúng hỗ trợ được phần nào, và tiện để bổ sung khi bữa ăn còn thiếu. Tôi không phủ nhận điều đó, và tôi cũng không muốn bạn nghe tôi nói xong rồi vứt hết hộp thuốc đang uống đi.

Nhưng đây là phần bạn cần nghe thẳng. Chúng không phải thần dược. Không có chuyện uống vào là sụn khớp mọc lại, tái tạo thần kỳ như mấy lời quảng cáo hay thổi. Chúng không thay được bữa ăn tử tế và việc vận động đều. Bạn uống hết hộp này sang hộp khác mà vẫn ngồi sai tư thế cả ngày, vẫn không tập gì, thì khớp vẫn nguyên như thế. Loại trôi nổi, thổi phồng công dụng thì gần như là ném tiền qua cửa sổ. Còn nếu bạn có bệnh nền như thận, tiểu đường, xin đừng tự mua về uống, hỏi bác sĩ một câu trước đã.

Tôi chấm thế này. Nhóm này là hỗ trợ, phụ thêm thôi, không phải trụ cột. Và trong tất cả các cách kể ở bài này, đây là nhóm dễ bị thổi phồng nhất, nên cũng là nhóm bạn cần tỉnh táo nhất.

Nếu bạn từng nghi ngờ mấy lời quảng cáo nghe quá hay, thì bản năng đó của bạn đúng đấy. Cứ giữ lấy sự nghi ngờ ấy.

Vật lý trị liệu, vận động đúng và lối sống: đây mới là phần chữa gốc

Đến đây tôi phải nói chậm lại, vì đây là phần tôi tâm đắc nhất.

Vật lý trị liệu và vận động đúng (các bài tập phục hồi, tập nhóm cơ quanh khớp và cơ lõi, tức nhóm cơ vùng bụng và lưng giữ trục cơ thể) là chỗ chạm được vào gốc. Khi nhóm cơ giữ khớp khoẻ lên, chúng gánh bớt tải cho khớp và đĩa đệm. Bạn đi lại vững hơn, cái đau dịu đi một cách bền hơn. Không phải kiểu đỡ vài tiếng rồi đâu lại vào đấy, mà đỡ vì cái nền của bạn đã chắc hơn.

Tôi công bằng nói luôn phần khó. Cách này cần bạn kiên trì, tập đều mỗi ngày. Phải tập đúng kỹ thuật, vì tập sai có khi phản tác dụng, nên buổi đầu tốt nhất có người có nghề đứng cạnh chỉnh cho. Và hiệu quả đến từ từ, không có cái cảm giác nhẹ bẫng ngay hôm sau. Chính vì chậm mà nhiều người bỏ dở giữa chừng.

Nhưng tôi vẫn chấm thẳng: đây là cách chữa gốc. Nếu bạn hỏi tôi khoản nào đáng đồng tiền nhất, tôi nói là khoản này. Vì bạn chủ động được, tập rồi thành của bạn, không phải tháng nào cũng móc ví mua lại.

Đi cùng vận động là thay đổi lối sống: dinh dưỡng chống viêm, kiểm soát cân nặng, và tư thế. Đây là nền tảng bền nhất, lại rẻ, ngày nào bạn cũng tự làm được.

Về ăn, hãy nghiêng về nhóm chống viêm: cá béo giàu omega-3, rau xanh đậm, trái cây nhiều vitamin C, thêm nghệ gừng, đủ canxi và vitamin D. Bớt lại nhóm dễ gây viêm: đồ chiên rán, đường, thịt chế biến sẵn, rượu bia. Giảm được vài cân là bớt ngần ấy sức đè lên khớp gối và cột sống lưng. Rồi sửa lại tư thế ngồi, tư thế ngủ.

Phần này cũng có cái khó riêng: chậm, cần kỷ luật, không cho bạn cảm giác đỡ ngay nên nhiều người nản sớm. Nhưng tôi chấm dứt khoát, đây là chữa gốc, là nền móng của tất cả những gì phía trên.

Còn phẫu thuật thì sao?

Nhắc đến mổ là nhiều người sợ. Tôi hiểu, vì tôi cũng từng nằm trên bàn mổ. Nhưng bạn đừng để nỗi sợ ấy dẫn đường. Mổ không phải kẻ thù, cũng không phải cửa đầu tiên bạn phải bước qua.

Có những ca mổ là cần thiết, tôi nói thẳng như vậy. Đó là khi thần kinh bị chèn ép nặng, khi có dấu hiệu đỏ (những dấu hiệu nguy hiểm tôi nói kỹ ở phần ngay dưới), hoặc khi đã dùng thuốc, tập luyện, sửa lối sống đủ kiên trì mà vẫn không ăn thua. Những lúc ấy, mổ đúng chỗ là một điều quý, thậm chí cứu bạn khỏi tàn phế.

Nhưng với đau lưng, đau vai gáy, đau khớp thường ngày, mổ gần như không phải cửa đầu tiên. Đây là quyết định của bác sĩ chuyên khoa sau khi thăm khám kỹ, không phải điều bạn nghe người này người kia dọa rồi tự gánh lấy lo lắng.

Chấm thẳng: đúng chỗ thì phẫu thuật rất quý, nhưng nó không phải đích đến của số đông.

Dấu hiệu đỏ: khi nào phải bỏ hết mọi cách ở nhà và đi khám ngay

Có một điều tôi luôn dặn kỹ bệnh nhân, giờ tôi dặn lại bạn. Tất cả những cách tôi nói phía trên, từ chặn triệu chứng đến chữa gốc, chỉ dành cho cơn đau xương khớp thông thường. Có những dấu hiệu mà khi gặp, bạn phải dừng lại. Không thuốc, không cao dán, không xoa bóp. Đi khám ngay.

Bốn nhóm này, bạn ghi nhớ giúp tôi.

Một, đau lan xuống chân kèm tê bì, chân yếu đi, có khi bước hụt. Đây không phải cơ mỏi nữa, mà là thần kinh đang bị chèn.

Hai, đau dữ dội nằm nghỉ cũng không đỡ, đau tăng về đêm, kèm sụt cân không rõ lý do, hoặc sốt. Kiểu đau này cần bác sĩ tìm cho ra gốc, đừng chủ quan.

Ba, mất kiểm soát tiểu tiện hay đại tiện, hoặc tê vùng yên ngựa (vùng bẹn và quanh hậu môn, chỗ chạm yên xe khi ngồi). Gặp cái này thì đi cấp cứu, không chờ đến sáng, vì có thể là hội chứng chèn ép đuôi ngựa (bó dây thần kinh cuối cột sống bị ép), để chậm là hỏng.

Bốn, bạn từng chấn thương, loãng xương, hay từng bị ung thư, thì cơn đau nào cũng phải cho bác sĩ xem, đừng tự xử ở nhà.

Tôi nói thẳng, tôi không bán được gì cho bạn ở phần này cả. Nhưng đây là phần quan trọng nhất tôi viết hôm nay. Gặp dấu hiệu đỏ, mọi cách phía trên đều phải nhường chỗ cho bác sĩ. Không nhân nhượng.

Bảng chấm nhanh: từng cách chữa đau xương khớp, được gì và chữa tới đâu

Nếu bạn chỉ đọc được một phần của bài, thì đọc bảng này. Tôi gom tất cả những gì đã chấm phía trên vào một chỗ, để bạn nhìn phát là thấy mình đang đặt tiền vào đâu.

Phương pháp	Được gì	Hạn chế	Chữa gốc hay chỉ đỡ tạm
Thuốc giảm đau, kháng viêm	Cắt cơn nhanh, cứu lúc đau cấp để sinh hoạt lại được	Hại dạ dày, thận, gan, tim nếu lạm dụng; cần bác sĩ dặn liều	Chặn triệu chứng, dùng lúc cấp
Miếng dán, cao nóng, dầu xoa	Tiện, rẻ, ấm và dễ chịu ngay tại chỗ	Trôi rất nhanh, dễ thành thói quen "dán cho qua", có thể kích ứng da	Chặn triệu chứng thuần tuý
Xoa bóp, bấm huyệt, massage	Giãn cơ co cứng, tăng tuần hoàn, người nhẹ đi	Chỉ giữ vài hôm nếu vẫn ngồi sai; cấm nắn giật mạnh khi có dấu hiệu đỏ	Hỗ trợ tốt, vẫn đỡ tạm nếu không sửa gốc
Châm cứu, đông y	Có thể giảm đau, thư giãn; truyền thống lâu đời	Phải chọn thầy giỏi; cảnh giác thuốc "gia truyền" trộn lén corticoid	Hỗ trợ, không thay chẩn đoán y khoa
Thực phẩm chức năng bổ khớp	Hỗ trợ được phần nào ở một số người	Không tái tạo sụn thần kỳ; dễ bị thổi phồng nhất; bệnh nền phải hỏi bác sĩ	Hỗ trợ phụ thêm, cần tỉnh táo
Vật lý trị liệu, vận động đúng	Làm khoẻ cơ giữ khớp, giảm tải, đỡ đau bền	Cần kiên trì, tập đúng kỹ thuật, hiệu quả đến từ từ	Chữa gốc
Dinh dưỡng chống viêm, cân nặng, tư thế	Nền tảng bền nhất, rẻ, chủ động mỗi ngày	Chậm, cần kỷ luật, không đỡ ngay nên dễ bỏ	Chữa gốc, nền móng của tất cả
Phẫu thuật	Cần thiết và quý cho ca có chỉ định rõ	Không phải cửa đầu tiên cho đau thường; bác sĩ chuyên khoa quyết định	Đúng chỗ thì quý, không phải đích của số đông

Kết luận: nên đầu tư tiền và công sức vào đâu cho đáng

Đi qua từng cách rồi, tôi nói thật lòng thế này: không có cách nào một mình vô địch cả. Ai bảo bạn chỉ cần một thứ là hết đau, bạn nên dè chừng.

Nhóm chặn triệu chứng, tức thuốc giảm đau, miếng dán, xoa bóp, có vai trò thật của nó. Nó cắt cơn cấp để bạn qua được hôm nay: ngủ được, đi làm được, bế được đứa cháu mà không nhăn mặt. Cái đó quý, tôi không dìm. Nhưng nếu bạn dừng lại ở đó, đau đi rồi đau lại là chuyện đương nhiên, vì cái gốc còn nguyên đấy. Giống như bạn tắt cái chuông báo cháy cho đỡ inh tai, còn đám lửa thì vẫn cháy âm ỉ bên trong.

Muốn đỡ đau bền, tiền và sức của bạn nên dồn vào nhóm chữa gốc: tập vận động cho đúng, ăn nghiêng nhóm chống viêm, sửa lại tư thế ngồi nằm, giữ cân nặng cho nhẹ khớp. Đây là phần bạn tự chủ động được nhiều nhất, và cũng là phần không phải mua đi mua lại mỗi tháng.

Khôn ngoan không phải là chọn một bỏ một. Cứ dùng nhóm chặn triệu chứng để đi qua cơn cấp, rồi song song đổ công vào nhóm chữa gốc, để lần sau không phải quay lại vạch xuất phát.

Còn bạn, người đang có vỉ thuốc trong túi, miếng dán trên lưng, hộp bổ khớp trong ngăn tủ: bạn không thiếu thêm một hộp thần dược nào đâu. Bạn cũng chẳng kém cỏi gì khi mãi chưa khỏi. Bạn chỉ đang thiếu một hướng đi đúng. Đặt tiền và công sức đúng chỗ, thêm chút kiên trì, xương khớp sẽ đỡ hơn thật.

Câu hỏi thường gặp

Đau xương khớp nên uống thuốc gì cho nhanh khỏi?

Không có viên thuốc nào chữa khỏi tận gốc đâu bạn. Thuốc giảm đau, kháng viêm chỉ cắt cơn lúc cấp để bạn sinh hoạt lại được, và cần bác sĩ dặn liều, nhất là khi bạn có bệnh nền. Muốn hết đau bền thì phải song song đầu tư vào vận động đúng và lối sống. Đừng uống thuốc dài ngày theo thói quen, hại dạ dày, thận, gan.

Thực phẩm chức năng bổ khớp có tái tạo được sụn không?

Không có chuyện uống vào là sụn mọc lại như quảng cáo thổi. Chúng chỉ là nhóm hỗ trợ phụ thêm, giúp được phần nào ở một số người. Nếu bạn vẫn ngồi sai, không tập gì, thì uống bao nhiêu hộp khớp vẫn thế. Đây là nhóm dễ bị thổi phồng nhất, cần tỉnh táo, và có bệnh nền thì hỏi bác sĩ trước khi mua.

Đau lưng, đau khớp thế nào thì phải đi khám ngay, không tự chữa ở nhà?

Khi đau lan xuống chân kèm tê bì, yếu chân; khi đau dữ dội nằm nghỉ không đỡ, đau tăng về đêm, sụt cân hoặc sốt; khi mất kiểm soát tiểu tiện, đại tiện hoặc tê vùng bẹn quanh hậu môn; hoặc khi bạn từng chấn thương, loãng xương, ung thư. Gặp mấy dấu hiệu này thì bỏ hết cách ở nhà, đi khám ngay, riêng nhóm mất kiểm soát tiểu tiện thì đi cấp cứu.

Cách chữa đau xương khớp nào đáng đầu tư tiền và công sức nhất?

Nhóm chữa gốc: vật lý trị liệu, vận động đúng, dinh dưỡng chống viêm, giữ cân nặng và sửa tư thế. Nó chậm và cần kiên trì, nhưng bạn chủ động được, tập rồi thành của bạn, không phải tháng nào cũng móc ví mua lại. Nhóm chặn triệu chứng chỉ nên dùng để đi qua cơn cấp.

Một món quà nhỏ để bạn bắt đầu phần chữa gốc ngay hôm nay

Tôi vừa nói với bạn rằng chữa gốc bắt đầu từ vận động và từ bữa ăn mỗi ngày. Nhưng tôi hiểu, gấp trang này lại rồi nhiều người vẫn đứng tần ngần: biết là phải ăn chống viêm đấy, mà sáng mai vào bếp thì nấu gì, ra chợ mua gì, ăn bao nhiêu cho đủ? Chính cái khoảng trống giữa "biết" và "làm được" ấy là chỗ tôi thấy nhiều người bỏ cuộc, không phải vì họ lười.

Nên tôi ngồi soạn một tài liệu nhỏ, tặng bạn, không mất tiền: cuốn "Thực Đơn 30 Ngày Phục Hồi Xương Khớp". Tôi nói trước cho rõ, nó không phải thần dược, tôi cũng chẳng có thần dược nào để đưa bạn. Nó chỉ là thực đơn chia sẵn từng bữa, toàn món quen bạn mua được ngoài chợ, và cạnh mỗi món tôi ghi rõ vì sao nên ăn, tốt cho khớp ở chỗ nào. Để bạn khỏi phải tự mò một mình. Bạn để lại Email và số Zalo là tôi gửi, ở thucdon.drthuydung.com.

 

Về tác giả

Tôi là Dr Thuỳ Dung (Chu Thị Thuỳ Dung), bác sĩ chuyên sâu Thần kinh và Xương khớp. Tôi tốt nghiệp Bác sĩ Đa khoa Học viện Quân y năm 2015, Thạc sĩ Y học dự phòng Đại học Thăng Long. Tôi từng đi qua các Bệnh viện 108, 103, Đa khoa Đức Giang, hiện phụ trách chuyên môn hệ https://sachxuongkhop01.drthuydung.com/b6